|
Türk Dil Kurumu, Türkçedeki yabancı
kökenli sözlerin sözlüğünü hazırlayarak 12 Temmuz 2007 gününden itibaren
kullanımınıza sunmaktadır.
Bu sözlük,
Türkçedeki Batı kökenli sözlere karşılıklar bulma ve önerme çalışması değildir.
Yabancı kökenli sözlere karşılık bulma, Kurumumuzun bir başka çalışma alanıdır
ve bu konudaki çalışmalarımız ayrıca yürütülmektedir. Bu sözlükte, edebî
eserlerimizde kullanılan sözler, anlamlarıyla ve örnekleriyle birlikte
verilmektedir.
Eserin adındaki
Batı kavramı, coğrafi bir bölge olarak ele alınmamıştır. Türk tarihinde
Batı’nın siyasal ve kültürel çağrışımları vardır. Orta Avrupa ve Batı Avrupa
kültürlerinin aydınlanma süreciyle bağlantılı olarak, Türkçede Batı kavramı da
çağdaşlaşmanın içinde anlaşılmıştır. Osmanlı Devleti döneminde tebaayı
oluşturan ve bir arada yaşadığımız Doğu Avrupa halkları bu sürece, tıpkı
Türkler gibi ancak XIX. yüzyıla doğru katıldıkları için, bu kapsamda büyük bir
yer tutmaz. Nitekim yapılan çalışma ilerledikçe Fransızca başta olmak üzere
İtalyanca, Almanca ve İngilizce gibi dillerden alıntıların daha çok olduğu
görülmüştür. Böyle olmasına karşın, Batılılaşma sürecinden daha eski dönemlerde
alınan İtalyanca ve Rumcaya ait kelimeler de sözlükte gösterilmiştir.
Taranan
Eserler
Türk kültür ve
edebiyat tarihinde Tanzimat’tan sonra gelişen “Yeni Türk Edebiyatı” döneminin
eserleri, başlangıç noktamız olmuştur. Çalışmamızın bu noktasına kadar,
genellikle edebî eserlerden taramalar yapılmıştır. Şu ana kadar 46
yazarımızın (Adalet Ağaoğlu, Ahmet Hamdi Tanpınar,
Ahmet Midhat Efendi, Ahmet Rasim, Ahmet Vefik
Paşa, Atilla İlhan, Buket Uzuner, Cemil Meriç, Elif Şafak, Enis Batur, Ferit
Edgü, Fethi Naci, Füruzan, Haldun Taner, Halikarnas Balıkçısı, Hilmi Yavuz,
Hilmi Ziya Ülken, Kemal Tahir, Kerime Nadir, Memduh Şevket Esendal, Mina Urgan,
Nazım Hikmet Ran, Necati Cumalı, Necip Fazıl Kısakürek, Nezihe Meriç, Nurullah
Ataç, Oğuz Özdaş, Orhan Pamuk, Peyami Safa, Refik Halit Karay, Reşat Nuri
Güntekin, Ruşen Eşref Ünaydın, Sabahattin Ali, Sami Paşazade Sezai, Selah
Birsel, Selim İleri, Semih Gümüş, Sevinç Çokum, Sezai Karakoç, Tahsin Yücel,
Tarık Buğra, Tomris Uyar, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Yaşar Kemal, Yavuz Bülent
Bakiler, Ziya Gökalp) 248
eseri fişlenmiştir. Bunlardan 26 yazarımızın (Adalet Ağaoğlu, Ahmet
Hamdi Tanpınar, Ahmet Midhat
Efendi, Ahmet Rasim, Ahmet Vefik Paşa, Ali Seydi, Atilla İlhan, Buket Uzuner, Cemil Meriç, Elif Şafak, Nazım Hikmet
Ran, Necip Fazıl Kısakürek, Nurullah Ataç, Orhan Pamuk, Peyami Safa, Reşat Nuri Güntekin, Ruşen Eşref
Ünaydın, Sami Paşazade Sezai, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ziya Gökalp, Memduh
Şevket Esendal, Halikarnas Balıkçısı, Sabahattin Ali, Aziz Nesin, Yaşar Kemal,
Sevinç Çokum)
171 eserinin denetim işleri tamamlanmış ve sözlüğümüz oluşmuştur. Henüz
taraması yapılmamış olan yazarlarımızın eserlerinin taranmasına devam edilecek
ve denetimleri yapılanlar sözlüğe eklenecektir.
Sunuluş
Düzeni
Taranan kelime madde
başına koyu olarak dizilmiş, daha sonra, Türkçenin bu sözü hangi dilden aldığı
kısaltma (Fr., İt., Alm., vb) ile gösterilmiştir. Ardından, kaynak
dildeki özgün biçim gösterilmiştir.
Bazı sözlerin
birden çok anlamları vardır. Bunlar, numaralandırılarak iç maddeler hâlinde
yazılmıştır. Taranan eserden belirlenen örnek cümleler, hangi anlamda ise o iç
maddeye eklenmiştir. Örneklerin alındığı eser adlarının kısaltması ve sayfa
numaraları da verilmiştir.
Kimi alıntılar
metinlerde özgün yazımları ile geçmektedir. Türkçede benimsenmiş yaygın
söylenişleri yoksa bu tür alıntılar metinlerde saptanan özgün yazımları ile
madde başı yapılmıştır (gloire Fr. gloire; grand seigneur
Fr. grand seigneur). Bazı metinlerde özgün yazımı ile, bazılarında ise
Türkçeleşmiş biçimi ile tespit edilen kelimeler, ayrı ayrı madde başları
halinde verildi. Alıntı kelime metinlerde iki ayrı yazım ile belirlenmişse,
bunlar da ayrı ayrı madde başları olarak verildi. Diğer yazımlarının da
olduğunu belirtmek için, ilgili maddelerin sonuna (krş ....) biçiminde açıklama
konuldu. Örnek:
bodvar
Fr. boudoir Kadın süslenme odası,
gelin odası:
§ “Romaşov
da kadınların bodvarının kapısı yanında ayakta duruyordu.” –Ruşen Eşref
Ünaydın, C. X, 109. (krş. buduvar)
buduvar
Fr. boudoir Süslenme odası:
§
“Şimdi artık buduvarından çıktı; üçte biri nispetinde uzatan mantar.”
–Reşat Nuri Güntekin, Tanrı Misafiri, 111. (krş. bodvar)
düeto
İt. duetto
1.
İki ses veya iki müzik. 2. Karşılıklı iki kişi tarafından
söylenen şarkı:
§
“Gayet nefis bir düeto olur!” –Ruşen Eşref Ünaydın, C. 9, 113. (krş.
düetto)
düetto
İt. duetto İki kişi tarafından söylenen ve oynanan kanto:
§
“Şimdi, minton ile birlikte düettoya çıkarak!” -Ahmet Rasim, Şehir
Mektupları, 140. (krş. düeto)
fildakoz
Fr. fıl d’Ecosse
1. Bir
çeşit pamuk ipliği. 2. İskoçya ipliği denilen ince ve sağlam pamuk
ipliğinden dokunmuş:
§
“... ustanın gözü çizgili pantolonun altından çıkan "fildakoz” siyah
çoraplara takılı kaldı.” -Nazım Hikmet Ran, Kan Konuşmaz, 72. (krş.
fildikos)
fildikos
Fr. fil d’Ecosse 1. Bir çeşit
pamuk ipliği. 2. İskoçya ipliği denilen ince ve sağlam pamuk ipliğinden
dokunmuş: §
“İşsiz geçen bütün günlerde gömlek yerine kullandığı fildikosun üzerine
giydiği ceketin muttasıl yakasını düzelterek kahvelerde tavla oynardı.”
–Sami Paşazade Sezai, Bütün Eserleri I, 212. (krş. fildakoz)
Bu sözlükte yazı dilimizde kullanılan Batı kökenli 3.969 söz bulunmaktadır.
Sözlük veri tabanı bütünüyle edebî metinlere dayalı olarak oluşturulmuştur.
Çalışma süresince 171 edebî eserin taranmasıyla 14.648 örnek cümle elde
edilmiştir.
Bu sözlük, Prof. Dr. Şükrü Halûk AKALIN'ın başkanlığında, Prof. Dr. Recep
TOPARLI, Prof. Dr. Gürer GÜLSEVİN, Prof. Dr. Mustafa ÖNER, Doç. Dr. Erdoğan
BOZ, Yrd. Doç.Dr. Özkan ÖZTEKTEN, Yrd. Doç. Dr. Hatice Şirin USER , Mehmet
Yasin KAYA ve Özgür AY'dan oluşan Türkçede Batı Kökenli Yabancı Kelimeler
Sözlüğü Çalışma Grubu tarafından hazırlanmış, Bilim ve Sanat Terimleri Ana
Sözlüğü Çalışma Grubu tarafından ağ ortamına aktarılmıştır.
Türk Dil Kurumu
|
